Nhạc sĩ Văn Cao là một trong những nhạc sĩ vĩ đại nhất trong nền âm nhạc Việt Nam mọi thời đại. Ông chính là tác giả của bài Quốc Ca nước CHXHCNVN.

Tên thật là Nguyễn Văn Cao, gốc người Nam Định, sinh ngày 15-11-1923, tại Lạch Tray, Hải Phòng. Ông còn có bí danh là Văn. Vì nhà nghèo nên học tới lớp Bảy thì nghỉ học, xin làm sở bưu điện

Vào năm 1939 (16 tuổi), ông sáng tác bài “Buồn Tàn Thu”. Năm 1940, ông sáng tác bản “Thiên Thai” sau khi du ngoạn một chuyến ở Nam về. Bản "Thiên Thai" là một giấc mơ của người nghệ sĩ vào chốn an bình, mà người Việt khó đạt được trong hoàn cảnh đất nước bị đô hộ. Năm 1941, ông gặp Phạm Duy, Phạm Duy đã khuyên ông lên Hà Nội sống đời nghệ sĩ.

Năm 1943, Văn Cao lên Hà Nội học dự thính trường Mỹ thuật Đông Dương. Ông làm thơ, viết truyện in trên Tiểu thuyết thứ Bảy, tham gia triển lãm tranh Duy Nhất. Được sự giác ngộ Cách mạng, Văn Cao viết và phụ trách ấn loát cơ quan Phan Chu Trinh, in sách báo, truyền đơn. Ông còn phụ trách đội danh dự diệt ác trừ gian. Th ời gian này ông viết: Công nhân Việt Nam, Chiến sỹ Việt Nam. Đặc biệt là ca khúc "Tiến quân ca" vào cuối năm 1944 đầu năm 1945, sau được chọn làm Quốc ca của nước Việt Nam.

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, ông là phóng viên và trình bày Báo Lao động. Ngoài ra, Văn Cao còn tham gia vào việc chở tiền và vũ khí vào mặt trận mặt trận miền Nam. Bận trăm công ngàn việc nhưng thời gian này ông đã viết được nhiều ca khúc để lại ấn tượng sâu sắc: Trương Chi, Không quân Việt Nam, Hải quân Việt Nam,… Ông còn là Uỷ viên chấp hành Hội văn hoá Cứu Quốc.

Năm 1946, Văn Cao hoạt động ở liên khu III. Sau đó, ông phụ trách tổ điều tra của công an Liên khu và viết báo Độc Lập. Đây là thời kỳ thực sự sung sức nhất trong sáng tác của ông, các tác phẩm: Sông Lô (1947), Làng tôi (1947), Ngày mùa (1948), Toàn quốc thi đua (1948), Tiến về Hà Nội (1949), Ca ngợi Hồ Chủ tịch (1949)… lần lượt ra đời.

Sau năm 1954, Văn Cao là hội viên Hội Mỹ thuật; Hội nhạc sĩ; Uỷ viên chấp hành Hội nhạc sĩ Việt Nam khoá I, khoá III; Phó Tổng thư ký Hội liên hiệp văn học nghệ thuật. Ngoài viết ca khúc, Văn Cao còn viết nhạc cho điện ảnh và sân khấu. Ông còn viết cả khí nhạc, trong đó có bản giao hưởng thơ Anh bộ đội cụ Hồ.

Các tác phẩm đã xuất bản: Những người trên biển (tập thơ in chung), NXB Văn nghệ - 1956; Tập thơ Lá, NXB Tác phẩm mới; Tập bài hát Làng tôi, NXB Âm nhạc - 1974; Thiên thai, NXB Trẻ - 1988; Tập bài hát Văn Cao, NXB Âm nhạc - 1993…

Dù rất ít sáng tác vào gần cuối đời, người nghệ sĩ tài hoa này cũng cho ra một bản nhạc vào cuối năm 1975, đó là bài “Mùa Xuân Đầu Tiên”, một bài hát rất nhẹ nhàng, êm đềm và rất tình người. Nhạc sĩ Văn Cao còn là một họa sĩ. Ông đã dùng nghệ thuật này để nói lên tâm tư của ông.

Với sức cống hiến không mệt mỏi cho nền nghệ thuật nước nhà, ông đã được Đảng và Nhà nước tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Độc lập hạng Nhất.

Năm 1996, ông được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học Nghệ thuật cho các tác phẩm: Tiến quân ca, Chiến sỹ Việt Nam, Sông Lô, Tiến về Hà Nội, Ca ngợi Hồ Chủ tịch.

Vừa là nhạc sĩ, vừa là hoạ sĩ, vừa là nhà thơ, trong mỗi lĩnh vực, ông đều có những đóng góp giá trị. Nghệ sĩ đa tài Văn Cao là một trong những nhạc sĩ đầu đàn của giới nhạc sĩ nước ta.

Ngày 10 tháng 7 năm 1995, sau một thời gian mắc bệnh ung thư phổi, Văn Cao mất tại bệnh viện Hữu Nghị, Hà Nội.

Năm 2005, mười năm sau ngày Văn Cao mất, Hà Nội lấy tên Văn Cao đặt cho một tuyến phố thuộc hàng đẹp nhất của thành phố nối từ Liễu Giai đến đường Hoàng Hoa Thám.