Khế ước
xã hội
Du Contrat Social
Jean-Jacques Rousseau

Jean-Jacques Rousseau

KHẾ ƯỚC XÃ HỘI
Du Contrat Social

Học Viện Công Dân
2006-2007

MỤC LỤC
Lời Giới Thiệu ...................................................................................... 1

QUYỂN I
1 Đề tài của Chương 1 ........................................................................ 13
2 Các xã hội đầu tiên .......................................................................... 14
3 Quyền của kẻ mạnh nhất ................................................................. 17
4 Chế độ nô lệ ..................................................................................... 19
5 Chúng ta phải luôn luôn trở về một quy ước đầu tiên ..................... 25
6 Khế ước xã hội: ............................................................................... 27
7 Hội đồng Tối cao ............................................................................. 30
8 Trạng thái Dân sự ............................................................................ 33
9 Quyền sở hữu bất động sản ............................................................. 35

QUYỂN II
1 Quyền Tối thượng không thể chuyển nhượng được ........................ 41
2 Quyền Tối thượng không thể phân chia được ................................. 43
3 Ý chí Tập thể có sai lầm không? ..................................................... 45
4 Các giới hạn của quyền tối thượng .................................................. 47

I

5 Quyền sống và chết ......................................................................... 52
6 Luật pháp ......................................................................................... 55
7 Nhà làm luật .................................................................................... 59
8 Dân chúng........................................................................................ 64
9 Dân chúng (tiếp theo) ...................................................................... 67
10 Dân chúng (tiếp theo) .................................................................... 70
11 Các hệ thống pháp luật .................................................................. 74
12 Sự phân chia luật lệ ....................................................................... 77

QUYỂN III
1 Tổng quát về chính quyền ............................................................... 81
2 Nguyên tắc cấu tạo các loại chính quyền ........................................ 88
3 Phân chia các loại chính quyền ....................................................... 91
4 Chính quyền dân chủ ....................................................................... 93
5 Chính quyền quý tộc........................................................................ 96
6 Chính quyền quân chủ ..................................................................... 99
7 Các chính quyền hỗn hợp .............................................................. 106
8 Không phải mô hình chính quyền nào cũng thích hợp với mọi quốc
gia ..................................................................................................... 108
9 Các dấu hiệu của một chính quyền tốt........................................... 114
10 Sự lạm dụng quyền hành và khuynh hướng thoái hóa của chính
quyền ................................................................................................ 117
11 Sự tiêu diệt của một cơ cấu chính trị ........................................... 121

12 Hội Đồng Tối Cao tự duy trì bằng cách nào? .............................. 123
13 Hội đồng Tối cao tự duy trì bằng cách nào? (tiếp theo) .............. 125
14 Hội đồng Tối cao tự duy trì bằng cách nào? (tiếp theo) .............. 127
15 Nghị Viên hay Đại Diện .............................................................. 129
16 Sự thành lập chính phủ không phải là một khế ước .................... 134
17 Thành lập chính quyền ................................................................ 136
18 Làm sao ngăn chặn các sự lấn quyền của chính quyền ............... 138

QUYỂN IV
1 Ý chí tập thể không thể bị tiêu diệt................................................ 143
2 Sự đầu phiếu .................................................................................. 146
3 Bầu cử............................................................................................ 150
4 Những Dân Hội La Mã .................................................................. 153
5 Pháp Chế Nghị Viện ...................................................................... 165
6 Sự độc tài ....................................................................................... 168
7 Tòa Kiểm duyệt ............................................................................. 172
8 Tôn giáo dân sự ............................................................................. 175
9 Kết luận ......................................................................................... 189

III

Lời Giới Thiệu
Tác phẩm
Jean-Jacques Rousseau ra đời trong Thời kỳ Khai sáng
(Enlightenment) trong thế kỷ 18 của Âu châu. Tư tưởng và học thuật
trong Thời kỳ Khai sáng chú trọng về lý tính (rationalism) và thực
nghiệm. Trên căn bản duy lý và thực nghiệm, các triết gia thời kỳ này
phủ nhận lề lối tư duy truyền thống về xã hội, tôn giáo, chính trị, và đề
cao vai trò của khoa học. Họ đã từng tuyên bố: khoa học sẽ cứu chúng
ta. Trong bài luận văn đoạt giải thưởng của Hàn lâm viện Dijon năm
1749, Rousseau đã tạo cho mình một tư thế riêng khi đưa ra những lập
luận bác bỏ toàn bộ những tư duy thời thượng bấy giờ. Ông lập luận
rằng càng văn minh thì đạo đức càng băng hoại, khoa học không cứu
rỗi được con người, và “tiến bộ” chỉ là ảo tưởng, văn minh hiện đại
không làm con người hạnh phúc hay đạo đức hơn. “Hạnh phúc chỉ đến
với con người trong tình trạng thiên nhiên,” và đức hạnh chỉ xảy ra
trong một xã hội đơn giản, nơi con người sống đời sống đạm bạc, chân
chất. Những phát minh của khoa học, những sáng tạo của nghệ thuật,
theo ông, chỉ là những “chùm hoa phủ lên trên xiềng xích trói buộc
con người, khiến họ quên đi sự tự do nguyên thủy có từ lúc mới sinh
ra, và quên đi mất là đang cam thân làm nô lệ trong kiếp sống văn
minh.”1 Về điểm này, tư tưởng của Rousseau khá gần với Mặc Tử,
nhà tư tưởng cổ Trung Hoa, người chủ trương thuyết công lợi và lên
án các sự xa xỉ, xa hoa; ngay cả âm nhạc cũng bị Mặc tử lên án là vô
bổ, làm sa đọa con người (trong khi Nho gia có cả Kinh Nhạc trong
Ngũ Kinh). Mặc dù tư tưởng của Rousseau trực tiếp phản bác tư duy
đương thời, Hàn lâm viện Dijon vẫn trao giải nhất cho luận đề của
ông. Đây cũng là nền tảng tư tưởng của Rousseau để từ đó ông viết
nên tác phẩm bất hủ Khế ước Xã hội.

1

The Essential Rousseau, Discourse, trang 208, New American Library,
1974. Bản dịch sang Anh ngữ của Lowell Bair.

Jean-Jacques Rousseau

Khế ước Xã hội gồm 4 quyển, mỗi quyển có từ mười tới mười lăm
chương. Trong lời mở đầu Rousseau viết: “Với bản chất con người
như ta biết, và với tính chất có thể xẩy ra của luật pháp, tôi muốn tìm
xem trong trật tự của một xã hội dân sự có thể có một luật lệ cai trị
nào cho chắc chắn và hợp tình hợp lý...” Trong cuộc hành trình này,
Rousseau cũng như các nhà tư tưởng trước ông như Thomas Hobbes
và John Locke đều bắt đầu từ nguyên thủy, nhận diện con người trong
trạng thái thiên nhiên của nó. Mở đầu chương thứ nhất Rousseau viết:
“Con người sinh ra được tự do, nhưng ở đâu nó cũng bị xiềng xích.”
Đối với Rousseau, tự do là điều kiện thiết yếu để con người là một con
người. Trong trạng thái thiên nhiên mỗi con người là chủ của chính
mình, nhưng từng cá nhân một không thể chống chỏi với thiên nhiên
để tự tồn mà phải cùng chung sống với nhau hầu có đủ sức để sống
còn.
Từ xã hội sơ khai đầu tiên là gia đình, con người quần tụ lại thành
những cộng đồng lớn hơn, nhưng trong cộng đồng lớn hơn này cần
phải có luật lệ để điều hành trật tự sao cho phúc lợi và tự do của mỗi
người vẫn được bảo đảm. Câu hỏi được đặt ra là ai sẽ là “người” đặt
ra những luật lệ này khi mỗi cá nhân đều bình đẳng như nhau?
Rousseau phủ nhận mô thức chính quyền quân chủ do Grotius và
Hobbes đề ra, và lý giải rằng một xã hội dân sự hợp lý, hợp tình chỉ có
thể được tạo nên bởi sự thỏa thuận của mọi người tham gia. Hay nói
một cách khác bởi một khế ước xã hội do mọi người cùng lập nên và
mọi người phải tuân thủ. Rousseau viết: “Cái mà con người mất đi khi
chấp nhận khế ước xã hội là sự tự do thiên nhiên và sự vô giới hạn
trong những việc anh ta muốn làm và muốn giữ khi chiếm được; bù lại
cái mà anh ta nhận được là sự tự do trong văn minh và quyền sở hữu
chính đáng những gì mà anh ta có.” “Người” có thẩm quyền làm ra
luật để cai trị một cộng đồng lập nên bởi khế ước xã hội, theo
Rousseau, không ai khác hơn là tất cả mọi người đồng trao quyền đó
cho một con người nhân tạo gọi là “Hội đồng Tối cao” (sovereign)
bao gồm tất cả mọi người; con người nhân tạo này khi được thành
hình bởi khế ước xã hội có đời sống và ý chí riêng. Ý chí riêng của
con người nhân tạo này là ý chí của cả tập thể, gọi là “ý chí tập thể”
2

Khế ước xã hội

(general will) chỉ nhằm đạt tới cái tốt chung cho cả cộng đồng, chứ
không phải là ý chí của tất cả mọi thành viên (will of all) bao gồm ý
chí và quyền lợi riêng tư của mỗi thành viên khác hơn quyền lợi của
tập thể.
Trong chương 6 (quyển I) luận về Khế ước xã hội, Rousseau đã
phân định con người nhân tạo thành nhiều loại khác nhau tùy theo
trạng thái hoạt động của tác nhân này, từ Cộng đồng dân chúng (city)–
có lẽ Rousseau theo các tác giả thời trước muốn nói đến các thị-quốc
(city-state) của Hy lạp; ngày nay thuật ngữ này không còn được dùng
nữa, đến Cộng hòa (Republic) hay là Cơ cấu chính trị (body politic),
cho đến Hội đồng tối cao 2 khi hoạt động và Nhà nước (State) khi
không hoạt động. Chính Rousseau cũng thú nhận là cách phân định
như vậy dễ làm người đọc thời đó nhầm lẫn, chưa kể đến người đọc
thời nay khi các thuật ngữ trên đã được hiểu và định nghĩa khác đi rất
nhiều. Điểm quan trọng Rousseau muốn nhấn mạnh là khi khế ước xã
hội được lập thành, tức khắc nhà nước được khai sinh, và chủ quyền
tối thượng của nhà nước nằm trong tay nhân dân, những người lập nên
nhà nước này, chứ không nằm trong tay chính quyền (chương7, q. I).
Các thành viên của nhà nước trở thành công dân. Hội đồng tối cao,
như đã trình bày, chỉ là một khái niệm trừu tượng, phản ảnh ý chí tập
thể qua luật pháp. Ý chí tập thể, Rousseau lý giải trong Chương 4 (q.
II), phải “mang tính tổng quát trong mục đích cũng như trong bản
chất, và phải phát xuất từ tất cả để áp dụng cho tất cả.” Từ nhận định
này, Rousseau kết luận là không một ai, kể cả vị quân vương, có thể
đứng trên pháp luật.
Tuy nhiên, Hội đồng tối cao chỉ là một tác nhân trừu tượng, cần có
một thực thể để làm luật và thi hành pháp luật. Rousseau nhấn mạnh
là cần có hai cơ quan tách biệt hoàn toàn để phụ trách hai nhiệm vụ
này. Chính quyền, còn gọi là cơ quan hành pháp, là “cơ quan trung
2

Theo ghi chú của Robert Derathé, Rousseau dùng từ sovereign để chỉ toàn
thể dân chúng Geneva khi nhóm họp thành một đại hội đồng, có chủ quyền
tối thượng trên mọi vấn đề của thị-quốc Geneva.
3

Jean-Jacques Rousseau

gian làm nhiệm vụ truyền thông giữa người dân và Hội đồng tối cao,
và thi hành luật pháp cũng như bảo đảm tự do dân sự và chính trị.”
Chính quyền, hay người đứng đầu guồng máy chính quyền, do đó, chỉ
là những nhân viên thừa hành, có ăn lương, nhân danh Hội đồng tối
cao sử dụng quyền lực được trao cho để thi hành pháp luật. Quyền lực
này có thể bị Hội đồng tối cao giới hạn hay thu hồi bất cứ khi nào. Đó
là trên lý thuyết, trên thực tế, Rousseau nhận thấy có một vấn nạn là
khi nắm giữ quyền lực trong tay, chính quyền dễ có khuynh hướng
lạm dụng quyền hành, và khi chính quyền càng cần nhiều quyền lực
để điều hành thì chủ quyền tối thượng cũng cần có quyền lực tương
đương để kềm chế chính quyền khỏi lạm dụng quyền hành (chương 1,
q. III). Thêm vào đó, quyền lập pháp là quyền riêng biệt, chỉ có thể
nằm trong tay của Hội đồng tối cao–bao gồm tất cả mọi công dân mà
chỉ nghĩ đến cái tốt chung cho cả tập thể. Đó chính là vấn nạn vì để
cho luật pháp thể hiện cái tốt chung cho cả tập thể, quyền lợi riêng tư
phải được gạt bỏ ra ngoài mỗi cá nhân. Rousseau viết: “cần phải có
một người có sự thông minh siêu tuyệt để có thể thấu hiểu những nhiệt
tình của con người mà vẫn không bị ảnh hưởng của thất tình, lục dục,
một con người mà hạnh phúc độc lập với con người nhưng lại quan
tâm đến hạnh phúc của con người, một con người mà sẵn sàng làm
việc ở đời này cho kết quả ở đời sau” để làm luật, và Rousseau kết
luận, chỉ có Thượng đế mới là một con người như vậy. Cả hai vấn nạn
về quyền hành pháp và lập pháp Rousseau không có câu trả lời, nhưng
cả hai vấn nạn này sẽ được các nhà sáng lập ra Hiệp chúng quốc Hoa
kỳ giải quyết trong Luận cương về chế độ liên bang, khi soạn thảo
hiến pháp cho đất nước của họ.
Trong quyển III, Rousseau luận về các hình thức chính quyền. Khi
Hội đồng tối cao đặt chính quyền vào trong tay của tất cả công dân
hay đa số công dân thì chính quyền đó được gọi là dân chủ; khi chính
quyền nằm trong tay của một thiểu số, nghĩa là thường dân đông hơn
quan chức, chính quyền đó được gọi là quý tộc; khi chính quyền nằm
trong tay một cá nhân, chính quyền đó được gọi là quân chủ, và cuối
cùng là chế độ hỗn hợp của các chế độ trên. Những thuật ngữ này
Rousseau dùng khác với nghĩa chúng ta hiểu ngày nay. Ông cũng
4

Khế ước xã hội

phân tích các ưu và khuyết điểm của từng thể chế. Dân chủ, theo
Rousseau, chỉ thích hợp cho một nước nhỏ khi tất cả mọi người đều
tham gia nghị luận chính sách (nhận định này ngày nay không đúng
nữa). Quý tộc lại được chia làm ba loại: tự nhiên, bầu cử và gia
truyền. Quý tộc tự nhiên là hình thức chính quyền do các bậc trưởng
lão điều hành, thích hợp cho các dân tộc sơ khai (hình thức bộ lạc).
Hình thức chính quyền “quý tộc” do bầu cử có nhiều ưu điểm, khi
quần chúng bầu ra những người có khả năng, kiến thức và kinh
nghiệm. Hình thức này gần với thể chế cộng hòa ngày nay. Quân chủ,
theo Rousseau, không phải là chế độ lý tưởng và tiềm ẩn nhiều hiểm
nguy cho Chủ quyền tối thượng, trước hết là quyền lợi riêng tư của
nhà vua có thể không tương đồng với quyền lợi của nhân dân, thứ đến
là sự bổ nhiệm quan chức rất có thể không được căn cứ trên tài năng
mà trên tình cảm hoặc tư lợi của nhà vua, và sau cùng là tính gia
truyền không bảo đảm người kế vị có đủ tài đức của một vị vua.
Con người nhân tạo "Hội đồng tối cao", hay Cơ cấu chính trị cũng
như một con người thường, có sinh và có diệt. Rousseau ví quyền lập
pháp như trái tim của nhà nước, quyền hành pháp là bộ óc điều khiển
các chi thể hoạt động. Khi bộ óc bị tê liệt, con người vẫn có thể còn
sống dù chỉ sống như thực vật, nhưng khi quả tim ngừng đập thì con
người sẽ chết. Cũng cùng một thể ấy, cơ cấu chính trị sẽ chết khi
người dân thờ ơ với nghĩa vụ công dân của họ nhất là trong lãnh vực
lập pháp (chương 11, q. III). Không những chỉ trong lĩnh vực lập
pháp, “khi công dân không còn quan tâm đến việc phục vụ công ích
nữa, và thích phục vụ quốc gia bằng tiền hơn là chính bản thân họ, thì
quốc gia đó sắp sửa tiêu vong.” Nhưng làm thế nào để bảo đảm sự
trường tồn của quốc gia, của nhà nước, khi con người luôn đặt quyền
lợi cá nhân lên trước quyền lợi tập thể? Trong chương 8, quyển IV,
Rousseau luận về một loại tôn giáo của dân sự, khác với tôn giáo của
tín ngưỡng. Tôn giáo của tín ngưỡng, đặc biệt là Thiên Chúa giáo của
Âu châu, không phù hợp với con người dân sự, vì tôn giáo dạy con
người yêu mến vương quốc trên trời, chứ không phải đất nước dưới
đất; dạy con người chịu đựng khổ đau, chứ không dạy con người
chống lại cường quyền (quan niệm này của Rousseau gần với quan
5

Jean-Jacques Rousseau

niệm Marxist về tôn giáo). Rousseau cho rằng đó không phải là đức
tính công dân, ông đề nghị nhà nước phải đứng ra giáo dục công dân
về lòng yêu nước, về bổn phận, nghĩa vụ và đạo đức công dân.
Khi đặt bút viết Khế ước Xã hội, Rousseau minh định là tìm xem
đâu là nguyên lý chính đáng thiết lập nên nhà nước và chính quyền
dân sự. Nhà nước được lập nên bởi một khế ước do tất cả mọi người
dân đồng thuận, trao quyền lực chính trị cho chính quyền là những
người công bộc của dân để điều hành đất nước theo nguyện vọng và ý
chí tập thể. Quyền lực chính trị của chính quyền sẽ bị thu hồi bất kỳ
lúc nào, nếu chính quyền không làm đúng chức năng được nhân dân
giao phó. Khế ước Xã hội, do đó, được coi là bản họa đồ xây dựng
một thể chế dân chủ-cộng hòa hiểu theo nghĩa ngày nay, một chính
quyền “của dân, do dân và vì dân”. Những vấn nạn Rousseau nêu ra
về vai trò tuyệt đối vô tư của Lập pháp, về sự tiếm quyền của hành
pháp đã được các nhà sáng lập ra nước Mỹ giải quyết bằng nguyên tắc
phân quyền và đại biểu dân cử. Dĩ nhiên, không có chế độ nào có thể
được coi là hoàn hảo, nhưng như Churchill đã nói: “Dân chủ không
phải là một chế độ hoàn hảo, nhưng còn khá hơn bất kỳ một chế độ
nào đã từng có trong lịch sử loài người,” và sau này Thủ tướng Nehru
của Ấn độ cũng đồng tình: “Dân chủ là một chế độ tốt vì mọi chế độ
khác đều tệ hơn rất nhiều.” Nền tảng tư tưởng chính trị của Rousseau,
thể hiện trong Khế ước Xã hội–nhà nước được thiết lập bởi một khế
ước xã hội, quyền lực chính trị thuộc về toàn dân, và nhận định về vai
trò tôn giáo trong xã hội–đã tấn công thẳng vào chế độ chính trị đương
thời, và khiến cho tác phẩm này bị liệt vào hàng các Tư tưởng Nguy
hiểm và bị đốt tại Paris và Genève. Rousseau phải lưu vong sang Anh
sống dưới sự bảo bọc của David Hume (một triết gia chủ trương
thuyết công lợi). Năm 1767 Rousseau trở về Pháp và mất năm vào
năm 1778. Khế ước Xã hội đã từng bị đốt, nhưng không ai có thể tiêu
diệt được tư tưởng, và tư tưởng của Rousseau đã góp phần không nhỏ
vào cuộc Cách mạng Dân chủ Nhân quyền Pháp năm 1789, sự hình
thành Hiến pháp Hoa kỳ 1787, và Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền
năm 1948.

6

Khế ước xã hội

Thân thế và Sự nghiệp
Jean-Jacques Rousseau sinh ngày 28 tháng 6 năm 1712 tại Genève,
Thụy sĩ, trong một gia đình lao động. Thân phụ của Rousseau là Isaac
Rousseau, một người thợ sửa và chế tạo đồng hồ. Gia đình Rousseau
là người gốc Pháp di cư sang Thụy sĩ hơn một trăm năm trước để
tránh bị bách hại vì theo đạo Tin Lành.3 Thuở thiếu thời, Jean-Jacques
gặp nhiều bất hạnh, vì mẹ ông mất ngay sau khi ông mở mắt chào đời;
vì thế ông phải than lên rằng: “Ngày sinh của tôi là nỗi bất hạnh đầu
tiên trong những bất hạnh của cuộc đời.” Lúc còn nhỏ Jean-Jacques
được cha dạy đọc và viết, nhưng thừa hưởng tính ham đọc sách của
cha, ngay từ năm 7 tuổi, ông đã cùng cha đọc hết cuốn sách này sang
cuốn sách khác, nhiều lúc cho tới sáng. Trong thời gian này ông đã
được đọc những cuốn sách thuộc loại kinh điển như Cuộc đời của
Plutarch hay Sử Ký của Tacitus. Khi Jean-Jacques được 10 tuổi, một
bất hạnh khác xảy ra khi cha ông–một người yêu nếp sống thiên nhiên
và săn bắn–bị cáo buộc là đi săn trộm đã rút gươm chống lại cảnh sát,
phải bỏ trốn sang xứ khác, để lại Jean-Jacques và người anh trai cho
bà dì Bernard nuôi. Nhưng cũng chẳng bao lâu sau đó, dì Bernard
cũng không nuôi nổi Jean-Jacques cùng với đàn con của bà, nên JeanJacques lại được gửi đi nhờ một cha xứ ở ngoại ô Genève nuôi hộ. Tại
đây Jean-Jacques chỉ được học Kinh Thánh, số học và các bài giảng
đạo. Cũng tại đây Jean-Jacques bị một trận đòn oan và sự kiện này đã
tạo ấn tượng sâu sắc cho một cậu bé mới mười một, mười hai tuổi, và
là động lực khiến Jean-Jacques sau này viết nên Émile, tác phẩm về
giáo dục nổi tiếng sau này.
Đến năm Jean-Jacques mười ba tuổi, thấy ông thông minh, nhanh
nhẹn, cha xứ cho ông đi học nghề với người thợ làm nghề khắc chữ;
trong suốt 5 năm làm việc này, Jean-Jacques tập được viết chữ thật
3

Phong trào Cải cách Tôn giáo (Protestant) trong thế kỷ 16 do Martin Luther
(người Đức) và Jean Calvin (người Pháp) khởi xướng khiến nhiều người
Pháp theo Công giáo cải sang Tin Lành bị bách hại tôn giáo ngay trên chính
quê hương của họ. Gia đình Rousseau, thuộc dòng Huguenots, cũng vì lý do
tôn giáo di cư sang Thụy sĩ trong khoảng thời gian này.
7

Jean-Jacques Rousseau

đẹp. Nhưng ông thày dạy nghề, cũng như thày dạy chữ, là người thô
lỗ, hay đánh đập và chửi bới học trò, nhất là khi thấy ông đọc sách.
Sách vở đã là phương tiện giúp Rousseau chấp cánh thoát khỏi cảnh tù
túng, khổ sở của một đứa trẻ mồ côi trong thành phố chật hẹp. Năm 16
tuổi Jean-Jacques từ bỏ cuộc đời tập sự khắc chữ và khung trời nhỏ
hẹp đó để bắt đầu cuộc sống tự do nhưng cũng lắm gian truân của một
nhà tư tưởng vĩ đại.
Trên bước đường trôi nổi, Rousseau may mắn được Phu nhân de
Warrens cưu mang trong một thời gian ngắn (bà này sau trở thành tình
nhân của Rousseau); trong thời gian này Rousseau được học âm nhạc.
Máu giang hồ lại khiến Rousseau lên đường, tìm đường đến Paris.
Rousseau phải làm đủ nghề để sinh sống, có lúc ông làm thư ký cho
một nam tước, có lúc dạy nhạc để kiếm ăn, có lúc phải trộm táo, trộm
lê cho đỡ đói. Cuộc sống giang hồ dạy cho Rousseau nhiều bài học
bởi Rousseau có được óc nhận xét tinh tế, nhưng chưa bao giờ ông
được học hành tử tế. Cuộc sống lang bạt cũng cho Rousseau cơ hội
quan sát đủ hạng người từ thượng lưu cho đến cùng đinh trong xã hội,
và giúp cho ông nhận diện được các tác động thực sự của xã hội trên
những người bình dân, những người mà Rousseau cho là có “bản chất
tốt lành.” Năm 25 tuổi nhân dịp trở lại thăm Phu nhân de Warrens,
Rousseau nhận được một số tiền hương hỏa từ tài sản của mẹ ông, và
vừa dạy nhạc, vừa kèm trẻ, Rousseau sống tương đối thanh thản
không phải lo nghĩ về tiền bạc. Ông sống cách ly với thế nhân trong
một căn nhà nhỏ, rồi bắt đầu sáng tác nhạc và tự đào luyện cho mình
thành một nhà trí thức bằng cách “làm bạn” với Plato, Bacon,
Copernicus, Newton, Galileo, Spinoza, và Locke. Chẳng bao lâu tiếng
lành đồn xa về Rousseau, một thanh niên không những có học vấn
uyên bác và tư duy độc đáo, mà còn đạo đức nữa, vì ông sống thực với
triết lý sống của mình–một đời sống vật chất đơn giản đến mức khắc
khổ như dân Sparta, không thỏa hiệp về tín ngưỡng, và không ngớt cổ
võ cho sự bình đẳng giữa người với người. Khi đã nổi tiếng trong giới
thượng lưu, Rousseau lên Paris và tại đây ông làm quen với những trí
thức hàng đầu của Paris thời bấy giờ như Diderot (người soạn thảo Từ
điển Bách khoa của Pháp), Condillac, d‟Alembert, vân vân. Tại đây
8

Khế ước xã hội

Rousseau gặp và yêu một cô gái giúp việc nhà, thất học tên là Thérèse
le Vasseure. Thérèse ở với Rousseau cho đến khi Rousseau mất.
Sự nghiệp trước tác của Rousseau khởi đầu năm 1749 khi Viện
Hàn lâm Dijon đặt ra một cuộc thi luận văn với chủ đề “Sự tiến bộ của
văn minh làm băng hoại hay thăng tiến đạo đức?” Luận văn của
Rousseau tuy đoạt giải thưởng của Hàn lâm viện Dijon, nhưng cũng
tạo cho ông một thế đứng riêng biệt, tách khỏi giới trí thức – các triết
gia philosophe – đương thời. Sau đó Rousseau viết một luận đề khác,
cũng dự thi giải thưởng của Hàn lâm viện Dijon, với tựa đề “Luận đề
về Căn nguyên của sự bất bình đẳng của con người.” Luận đề này còn
giúp Rousseau nổi tiếng hơn nữa. Cuối thập niên 1750, Rousseau cho
ra đời Tiểu thuyết Héloise và tạo nên một trường phái văn chương mới
tách khỏi trường phái tân-cổ điển đương thời. Hai năm sau Tiểu thuyết
Héloise, Rousseau viết Émile, một trứ tác về giáo dục có ảnh hưởng
rất lớn đến tư tưởng của John Dewey, một triết gia và nhà giáo dục
lừng danh của Hoa kỳ. Khế ước Xã hội cũng ra đời trong giai đoạn
này, và mở đường cho cuộc Cách mạng Pháp và Tuyên ngôn Nhân
quyền Pháp 1789.
© Học Viện Công Dân 2006
Tài liệu tham khảo:
– Jean-Jacques Rousseau –The Social Contract, bản dịch của Maurice
Cranston, do Penguin Books xuất bản, 1968.
– The Essential Rousseau, bản dịch của Lowell Bair, do New
A