Nhân bản vô tính bắt đầu từ Việt Nam? 03/11/2003 08:49

Tháng 2-1997, khi cả thế giới ngỡ ngàng trước sự ra đời của chú cừu Dodly thì không ít nhà quản lý khoa học Việt Nam cũng giật mình bởi trước đó 20 năm, đã có một giảng viên Trường đại học Tổng hợp Hà Nội tạo dòng vô tính thành công trên đối tượng cá chạch khi còn là nghiên cứu sinh tại Liên Xô. Nhà sinh học người Anh I.A.Wilmut đã được nhận giải Nobel sau "bước đột phá Dodly"; còn nay, Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Mộng Hùng người tạo ra con cá chạch vô tính đầu tiên sau bao năm đóng góp cho nền khoa học nước nhà, đang chờ ngày về hưu...
 
Thành công nhờ nghị lực lớn
 
Cũng như bao hoc sinh Việt Nam khác thời kỳ những năm 1960 - 1970, sau khi học hết lớp 10, Nguyễn Mộng Hùng một chân định xỏ giày đi lính, một chân ngấp nghé bậc thềm đại học. Vốn yêu thích những linh kiện điện tử, nhờ kết quả học tập cao, Hùng được gọi ngay đi ghi tên theo lớp ngoại ngữ để chuẩn bị sang Liên Xô nhưng chuyên ngành được phân công (môn sinh học) lại khác hẳn so với dự định. 19 tuổi, bước vào một bộ môn khó đòi hỏi phải giỏi toàn diện các môn khoa học tự nhiên, sau hai năm học đại cương ở Trường đại học (ĐH) Rostov trên sông Đông đạt kết quả xuất sắc, Nguyễn Mộng Hùng được chuyển lên ĐH Tổng hợp Lomonosov danh tiếng ở Moscow. Có cơ hội nghiên cứu tại một trung tâm đào tạo khoa học cơ bản lớn, Hùng tiếp tục dấn thân vào chuyên ngành phôi, khó hơn nhưng lý thú và "đầy ắp những khả năng khám phá".
 
Tiến sĩ Hùng kể lại rằng, thời đó, ngay cả ở Liên Xô, việc đưa kết qua nghiên cứu ra ứng dụng trong đời sống không hẳn đã phát triển đến mức cần thiết. Thế nhưng, anh sinh viên năm cuối Nguyễn Mộng Hùng đã dám chọn một đề tài có tính thực tiễn cao để làm luận văn tốt nghiệp: "Tìm hiểu mối quan hệ miễn dịch giữa mẹ và thai nhi" ở công trình đầu tay này, Nguyễn Mộng Hùng đã chứng minh được giữa cơ thể mẹ (động vật) và cơ thể con có thể có những xung khắc gây ra những hiện tượng... có hại cho thai nhi. Tờ báo Công nghiệp chủ nghĩa xã hội của Liên Xô lúc bấy giờ đã đến xin và trích đăng phần kết bản luận văn được giới khoa học đánh giá cao của Hùng. Sự kiện nghiên cứu sinh Việt Nam Nguyễn Mộng Hùng (khi đó mới 37 tuổi) thử nghiệm thành công tạo dòng vô tính trên loài động vật máu lạnh: Cá chạch, ngay lập tức đã được tạp chí khoa học nổi tiếng của Anh Nature công bố, trích đăng công trình. Cũng trên tờ tạp chí này, 20 năm sau, sự ra đời của chú cừu Dodly được công bố, qua bàn tay giới truyền thông phương Tây đã gây chấn động thế giới...
 
Về nước công tác tại Viện khoa học Việt Nam rồi sang giảng dạy tại Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội, năm 1975 Nguyễn Mộng Hùng tiếp tục được Nhà nước cử sang Liên Xô lần thứ hai để làm luận án phó tiến sĩ. Bằng nghị lực từ khói lửa cuộc chiến tranh vừa tan ở quê nhà, nghĩ nghiên cứu khoa học cũng là chiến đấu cho sự phồn vinh của đất nước, Nguyễn Mộng Hùng lại chọn một đề tài khó mà ngay đến giáo sư hướng dẫn cũng phải thầm dự phòng cho anh một công trình khác để "cấp cứu" trong trường hợp đề tài Hùng chọn không thể thí nghiệm thành công. Tuy vậy, với tư cách một nghiên cứu sinh, "cậu học trò bướng bỉnh" Việt Nam cứ dần sưu tầm tài liệu, tìm tòi cho một công trình để đời. Nguyễn Mộng Hùng là người đầu tiên tiến hành nghiên cứu tạo dòng vô tính trên cá chạch. Thầy hướng dẫn là Giáo sư K. G. Gazarian chuyên về sinh  học phân tử trong khi sinh sản vô tính lại thuộc chuyên ngành phôi sinh học thực nghiệm, Nguyễn Mộng Hùng phải tìm đến Phó tiến sĩ Nikitina - cán bộ của Viện sinh học phát triển - khi đó là người duy nhất ở Liên Xô cũng có ý tưởng tạo dòng vô tính như Hùng nhưng đối tượng của bà là ếch. Tiếp thu phương pháp rồi dành toàn bộ thời gian cho công trình của mình; thiếu dụng cụ thí nghiệm, Nguyễn Mộng Hùng phải tự mày mò chế tạo máy mài, máy kéo để làm ra những dụng cụ đặc biệt, từ cái tanh đến chiếc kim mảnh hơn sợi tóc (đường kính chỉ có 20 - 30msm) dùng để tách phôi. Theo nguyên tắc chung khi tiến hành nhân bản vô tính, phải thực hiện hàng loạt các vi thao tác như phân ly và lấy nhân của tế bào, sau đó cấy vào trứng của vật nuôi (đã được khử nhân bằng tia